Waar El Lissitzky te zien is

Het werk van El Lissitzky bevindt zich in veel openbare en particuliere collecties in Europa, Rusland en de Verenigde Staten. Voorbeelden zijn het Solomon R. Guggenheim Museum in New York, de Peggy Guggenheim Collection in Venetië, Museum Ludwig in Keulen en het Musée national d’art moderne, Centre Georges Pompidou, in Parijs. In Rusland wordt zijn werk onder meer bewaard in het All-Russian^[7] Museum of Decorative and Folk Art, de Astrakhan Kustodiev Picture Gallery en de Staats-Tretjakovgalerij. Ook particuliere collecties, zoals de Collection George Costakis, bezitten werken. Daarnaast bewaren musea met een focus op Bauhaus zijn werk, waaronder het Bauhaus-Archiv in Berlijn, het Bauhaus-Museum in Weimar en het Busch-Reisinger Museum in Cambridge, Massachusetts.

El Lissitzky (1890^[7]–1941^[7]), geboren in Polshinok in Rusland, werd opgeleid als architect. In 1919^[7] werd hij docent aan de Kunstacademie van Vitebsk, waar hij Malevich ontmoette. Daarna begon Lissitzky zijn niet-objectieve schilderijen, die hij ‘Prouns’ noemde (een afkorting van de Russische term voor ‘project voor de vestiging van een nieuwe kunst’). Hij beschouwde de Prouns als ‘overstapstations tussen schilderkunst en architectuur’. Zijn prenten omvatten een portfolio met zes kleurenlithografieën, Proun (1 Kestnermappe), dat in 1923 in Hannover werd gedrukt en uitgegeven. In datzelfde jaar stelde drukker Chapman voor een tweede portfolio lithografieën te maken. Lissitzky koos daarvoor het thema van mechanische marionetten. Tussen 1920 en 22 had hij aquarellen van marionetten gemaakt voor Alexei Krutchonjchs opera Victory over the Sun, met decor- en kostuumontwerp van Malevich (voor het eerst opgevoerd in Sint-Petersburg in 1913). In de zomer van 1923 zette Lissitzky de aquarellen zelf over op lithografische stenen. Het portfolio, getiteld Victory over the Sun: The Sculptural Organization of an Electro-Mechanical Display, bevatte de prenten The Speaker, Gravedigger en Modern Man.

El Lissitzky (1890^[7]-1941^[7]) was een sleutelfiguur van de Russische avant-garde, wiens werk nog steeds weerklank vindt. Hij was opgeleid als ingenieur en architect en paste die vaardigheden toe op kunst, typografie en tentoonstellingsontwerp. Hij staat bekend om zijn ‘Prouns’ (‘projecten voor de bevestiging van het nieuwe’), waarin suprematistische ideeën samengingen met een constructivistische esthetiek. Deze werken onderzochten driedimensionaliteit en dynamische composities en vormden een brug tussen schilderkunst, beeldhouwkunst en architectuur. Lissitzky zag de nauwkeurigheid van zijn ontwerpen als een teken van zuinigheid en realisme. Zijn geloof in kunst als instrument voor maatschappelijke verandering blijkt uit werken als de propagandaposter Beat the Whites with the Red Wedge uit 1919^[7], waarin eenvoudige geometrische vormen de boodschap overbrengen. Ook ontwierp hij het boek Of Two Squares (1922), waarin geometrie een politiek thema verbeeldt. Tijdens zijn verblijf in Duitsland in de jaren 1920 beïnvloedde hij de groep De Stijl en het Bauhaus. Hij experimenteerde met typografie en tentoonstellingsontwerp en maakte ruimtes voor de Internationale Kunstausstellung in Dresden (1926) en het Niedersächsisches Landesmuseum in Hannover (1927). Zijn werk verlegde de grenzen van kunst en ontwerp en onderzocht de relatie tussen abstracte vorm en maatschappelijk gebruik.

El Lissitzky werd in 1890^[7] in Polchinok, in de Russische provincie Smolensk, geboren als Lazar Markovich Lissitzky en groeide op in Vitebsk. Hij werd opgeleid als architect en was autodidactisch schilder.

El Lissitzky, opgeleid als ingenieur en architect, gebruikte in zijn kunst uiteenlopende technieken en materialen. Hij staat bekend om zijn ‘Prouns’ (‘projecten voor de bevestiging van het nieuwe’), waarin lijnen, vlakke vormen en volumetrische elementen werden gecombineerd. Lissitzky verwerkte driedimensionale onderdelen in zijn composities, zoals ‘staven’, ‘platen’ en ‘kubussen’. Hij combineerde perspectieven en bouwde vormen op met verschillende verdwijnpunten. Dat schiep een gevoel van ruimtelijke disharmonie. Zijn werk bevatte vaak geometrische voorwerpen in subtiele kleuren, waardoor een illusie van diepte ontstond. Hij werkte in schilderkunst, beeldhouwkunst, typografie en tentoonstellingsontwerp. In 1923^[7] experimenteerde hij met een nieuw typografisch ontwerp voor Vladimir Majakovski’s boek *Dlya golosa* (*For the Voice*). Hij ontwierp ook kostuums, tentoonstellingen, affiches en boeken. In zijn ontwerpen gaf hij de voorkeur aan nauwkeurigheid als van een technische tekening, die hij zag als teken van zuinigheid en realisme. Halverwege de jaren 1920 stopte hij met schilderen en richtte hij zich op typografie en tentoonstellingen.

De theorieën en ontwerpen van El Lissitzky beïnvloedden de ontwikkeling van grafisch ontwerp, tentoonstellingspresentatie en fotomontage. Zijn asymmetrische lay-outs, geometrische vormen en fotomontages beïnvloedden ontwerpers die met het Bauhaus en De Stijl verbonden waren. Zijn vernieuwende tentoonstellingsontwerpen omvatten de internationale persatentoonstelling Pressa in Keulen in 1928^[7]. Daarin werden architectuur en grafische elementen gecombineerd tot meeslepende omgevingen. Zijn aanpak beïnvloedde het tentoonstellingsontwerp vanaf het midden van de 20e eeuw en daarna. In zijn geschriften en lezingen bepleitte hij het idee van de kunstenaar als constructeur, die de omgeving actief vormgeeft. Dat idee sprak architecten en ontwerpers aan die kunst met technologie en industrie wilden verbinden. Het constructivisme, de beweging waarmee Lissitzky wordt geassocieerd, beïnvloedde grafisch ontwerp door nadruk te leggen op helderheid, functionaliteit en typografie als visueel element. Zijn invloed is zichtbaar bij Jan Tschichold en andere voorstanders van de Nieuwe Typografie.

De artistieke ontwikkeling van El Lissitzky kende verschillende invloeden. Van 1909^[7] tot 1914 studeerde hij architectuur in Darmstadt, Duitsland. In 1919 nodigde Marc Chagall Lissitzky en Kazimir Malevich uit om les te geven aan het Kunstinstituut van Vitebsk. Daar kwam Lissitzky onder invloed van Malevich en nam hij de beginselen van het suprematisme in zich op. Vervolgens breidde Lissitzky het suprematisme uit met een constructivistische nadruk op berekende structuur en driedimensionaliteit. Hij bedacht Proun (‘Project for the Affirmation of the New’), een kunstvorm die de suprematistische stijl uitbreidde. Lissitzky ontwierp ook kostuums, tentoonstellingen, affiches en boeken. Zijn typografisch ontwerp en agitprop (agitatie en propaganda) lieten een verschuiving naar utilitaire kunst zien. Tijdens zijn verblijf in Duitsland in de jaren 1920 beïnvloedde hij de Nederlandse groep De Stijl en kunstenaars van het Duitse Bauhaus. In 1924 werkte hij samen met Kurt Schwitters en Jean Arp.

El Lissitzky is vooral bekend om zijn reeks abstract-geometrische schilderijen, prenten en tekeningen met de titel *Proun*. De *Proun*-werken, die rond 1919^[7] begonnen, onderzoeken de mogelijkheden van een niet-objectieve beeldtaal. *Proun* was een Russisch acroniem voor ‘Project voor de bevestiging van het nieuwe’. Lissitzky zag *Proun* niet als een specifieke stijl of stroming, maar als een houding tegenover het maken van kunst. Hij beschouwde de *Proun*-werken als overstapstations tussen schilderkunst en architectuur. De vroege *Proun*-composities zijn grotendeels monochroom, met een beperkt palet van zwart, rood en grijs; latere voorbeelden kregen meer kleur en textuur. Lissitzky paste de *Proun*-principes toe in uiteenlopende projecten, zoals tentoonstellingsontwerp, typografie en propaganda. Zijn affiche uit 1919, ‘Beat the Whites with the Red Wedge’, gebruikt *Proun*-elementen voor een politieke boodschap. Ook ontwierp hij *Proun*-omgevingen, zoals de *Proun Room* uit 1923, die tweedimensionale *Proun*-composities vertaalde naar driedimensionale ruimte. De *Proun*-esthetiek beïnvloedde de ontwikkeling van het constructivisme en andere abstracte stromingen in de jaren 1920.