Waar Adolph Menzel te zien is

Werk van Adolph Menzel is in talrijke museumcollecties te vinden. Veel bevindt zich in Duitsland, onder meer in de Nationalgalerie, het Kupferstichkabinett en het Bröhan-Museum in Berlijn. Andere Duitse steden met werk van Menzel zijn Bremen, met de Kunsthalle; Keulen, met Museum Ludwig en het Wallraf-Richartz-Museum; Essen, met Museum Folkwang; Hamburg, met de Kunsthalle; Hannover, met het Sprengel Museum en het Niedersächsisches Landesmuseum; Mannheim, met de Städtische Kunsthalle; München, met de Bayerische Staatsbibliothek en de Staatliche Graphische Sammlung; en Wuppertal, met het Von der Heydt-Museum. Ook buiten Duitsland is Menzels kunst te zien, onder meer in het Kunstmuseum in Bazel; het Museum of Fine Arts in Boston; het Art Institute of Chicago; het Detroit Institute of Arts; het Minneapolis Institute of Arts; het Saint Louis Art Museum; het University of Michigan Museum of Art in Ann Arbor; het North Carolina Museum of Art in Raleigh; de National Gallery of Art en de Library of Congress in Washington, D.C.; en het Museum of Modern Art en de Pierpont Morgan Library in New York.

Adolph Menzel (1815^[1]-1905^[1]) was een productieve Duitse kunstenaar, bekend om zijn schilderijen en tekeningen, maar hij maakte ook een omvangrijk aantal prenten. Die geven inzicht in zijn artistieke reikwijdte en technische vaardigheid. Zijn vroege prentwerk omvatte lithografieën. Hij maakte illustraties voor boeken, vooral voor Franz Kuglers *Geschiedenis van Frederik de Grote* (1840^[1]-1842^[1]). Deze illustraties hielpen zijn werk bekend te maken en zijn reputatie te vestigen. Later experimenteerde hij met etsen en houtgravures. Zijn prenten weerspiegelden vaak onderwerpen uit zijn schilderijen: geschiedenis, genrescènes en portretten. Zijn aandacht voor detail en realistische stijl zijn ook daarin zichtbaar. Veel prenten zijn kleiner van formaat, zodat zijn techniek van dichtbij kan worden bekeken. Prentkunst was niet het middelpunt van zijn loopbaan, maar vormde wel een belangrijk deel van zijn oeuvre. Zijn prenten bevinden zich tegenwoordig in belangrijke collecties, zoals het British Museum. Ze bieden waardevol inzicht in de Duitse kunst en cultuur van de 19e eeuw.

Adolph Menzel werd tijdens zijn leven zeer gewaardeerd; collega’s spraken hem aan als ‘Uwe Excellentie’. Zijn huidige betekenis berust op verschillende factoren. Zijn vroege illustraties van historische onderwerpen, zoals Gedenkwaardige gebeurtenissen in de geschiedenis van Brandenburg-Pruisen (1836^[1]) en boeken over Frederik de Grote (1843, 1849, 1850 en 1857), sloten aan bij een groeiend Duits nationaal bewustzijn. Menzel was echter niet alleen een patriottisch kunstenaar. Zijn illustraties worden ook gewaardeerd om hun historische en archeologische nauwkeurigheid. Hij kreeg toegang tot het Pruisisch Historisch Museum om authentieke kostuums en wapens te bestuderen. Menzel produceerde een enorm oeuvre van tekeningen, aquarellen, schilderijen en prenten. Zijn toewijding wordt samengevat in zijn motto: ‘Geen dag zonder een lijn’. Hij tekende voortdurend, vaak in schetsboeken die hij bij zich droeg. Zijn vaardigheid als tekenaar wordt tegenwoordig algemeen erkend.

Adolph Menzel was een productieve kunstenaar die in zijn loopbaan uiteenlopende technieken en materialen gebruikte. Hoewel hij vooral bekend is om zijn schilderijen, maakte hij ook veel tekeningen, houtsneden en prenten. Zijn schilderijen tonen vaak een nauwgezette aandacht voor detail, gebaseerd op zorgvuldige observatie en precies penseelwerk. Hij werkte met verschillende media, waaronder olieverf, aquarel en pastel. In zijn olieverfschilderijen gebruikte hij vaak een beperkt palet en dunne verflagen om subtiele toonverschillen te creëren. Zijn aquarellen kenmerken zich door transparantie en verfijnde wassingen. De duizenden tekeningen tonen zijn beheersing van lijn en vorm. Hij werkte met potlood, houtskool, pen en inkt en legde daarmee vaak vluchtige momenten en alledaagse taferelen vast. Zijn houtsneden en prenten zijn minder talrijk dan zijn tekeningen, maar tonen zijn vaardigheid als graficus. Hij experimenteerde met verschillende druktechnieken, waaronder etsen en lithografie, om uiteenlopende effecten te bereiken.

De invloed van Adolph Menzel is te zien bij verschillende latere kunstenaars, vooral in de Duitse schilderkunst en bij kunstenaars die zich met het realisme bezighielden. De krachtige werkwijze van Frans Hals en zijn alla prima-techniek inspireerden het impressionisme, ook bij Duitse schilders. Manet, Monet en kunstenaars uit de kring van Leibl herkenden daarin een frisse blik. Het voorbeeld van Hals was belangrijk voor Wilhelm Busch, Lovis Corinth, Max Liebermann en Max Slevogt. Liebermann ontleende met name zijn vrije penseelstreek aan de bestudering van Hals. Tijdens een reis door Holland in 1876^[1] kopieerde hij details en volledige schilderijen van Hals. Menzel zelf hield zich bezig met de traditie van Nederlandse trompe-l’oeilschilderkunst en maakte werken als De atelierwand (1852) en De atelierwand (1872).

Adolph Menzel was grotendeels autodidact. In 1833^[1] bezocht hij korte tijd de Berlijnse kunstacademie, waar hij een cursus tekenen naar gipsafgietsels volgde, maar al snel stopte. Hij leerde door observatie, oefening en experiment; hij liep nooit stage bij een meester. Zijn vroege werk bestond uit illustraties voor allerlei opdrachten. In 1836 begon hij aan een reeks patriottische geschiedvoorstellingen met *Gedenkwaardige gebeurtenissen in de geschiedenis van Brandenburg-Pruisen*. Dit leidde tot illustraties voor meerdere boeken over Frederik de Grote, verschenen in 1843, 1849, 1850 en 1857. Voor dit project werkte Menzel in het Pruisisch Historisch Museum, waar hij authentieke kostuums en wapens bestudeerde. Zijn vroege *Künstlers Erdenwallen* bestond uit pentekeningen die in lithografie werden gereproduceerd. Ook illustreerde hij Goethes gelijknamige boek en *De gebroken kruik*. Later raakte Menzel bevriend met de schilder Ernest Meissonier en kende hij Alfred Stevens en Jean-Léon Gérôme.

Adolph Menzel is vooral bekend om zijn historieschilderijen en zijn voorstellingen van het Pruisische leven. Van zijn omvangrijke oeuvre hebben verschillende werken een vaste plaats in de kunstgeschiedenis verworven. Een van zijn bekendste schilderijen is *Het fluitconcert van Sanssouci* (1850^[1]-1852^[1]). Het toont Frederik de Grote die in zijn paleis Sanssouci fluit speelt, omringd door leden van zijn hof. Het schilderij wordt bewonderd om de gedetailleerde weergave van het rococo-interieur en de gezichtsuitdrukkingen. Het laat zien hoe Menzel historische nauwkeurigheid met artistieke interpretatie combineerde. Een ander belangrijk werk is *De ijzerwalsmolen* (1872-1875), ook bekend als *Moderne Cyclopen*. Het toont industriële arbeid in het 19e-eeuwse Duitsland. Anders dan veel tijdgenoten, die de industrie idealiseerden, gaf Menzel een realistisch, ongeïdealiseerd beeld van de fabrieksvloer en haar arbeiders. Het schilderij valt op door zijn rauwe realisme en aandacht voor de menselijke kosten van industriële vooruitgang.

Het werk van Adolph Menzel laat zich moeilijk eenvoudig indelen, maar hij wordt doorgaans met het realisme verbonden. Hij werd in 1815^[1] geboren in Breslau en woonde het grootste deel van zijn leven in Berlijn, waar hij in 1905^[1] stierf. In het begin van zijn loopbaan maakte hij illustraties in opdracht, waaronder ongeveer 400 tekeningen voor de houtgravures in Franz Kuglers *Geschiedenis van Frederik de Grote*, voltooid in 1842^[1]. Hij verdiepte zich in het militaire en andere specialistische leven van de Fredericiaanse periode. In het begin en midden van de jaren 1840 begon hij serieus met olieverfschilderkunst. Zijn onderwerpen waren divers: sommige werken toonden scènes uit het leven van Frederik de Grote, andere eigentijds leven, zoals de opkomst van treinreizen. Hoewel Menzel traditionele bruine tinten gebruikte, past zijn belangstelling voor een nauwkeurige weergave van de wereld bij realistische uitgangspunten. Sommige critici zagen in zijn werk een belofte van picturale moderniteit; anderen vonden dat hij die belofte verruilde voor realisme.