Waar Endre Balint te zien is

Endre Balint (1914^[1]-1986^[1]) was een Hongaarse kunstenaar. Om zijn prenten te begrijpen, is het nuttig enkele basisbeginselen van de prentkunst en de behandeling van prenten op de kunstmarkt te kennen. Een originele prent is als prent bedacht en uitsluitend als prent uitgevoerd. Elke afdruk in de oplage is een origineel, gemaakt van een plaat, steen, zeef of blok dat daarvoor is vervaardigd. De kunstenaar brengt elke afdruk afzonderlijk inkt aan en drukt die af; prentkunst is een medium met meerdere originelen. De kunstenaar bepaalt de omvang van de oplage. De nummering geeft de plaats in de oplage aan: 12/25 betekent bijvoorbeeld de 12e afdruk uit een oplage van 25. Meestal signeert de kunstenaar elke afdruk. De context van een prent is van belang. Prenten kunnen een groter publiek bereiken dan andere kunstvormen, omdat ze in grotere aantallen en tegen relatief lage kosten worden gemaakt. De keuze om een oplage te beperken is die van de kunstenaar, geen technische noodzaak. De prentkunst is niet gereguleerd, maar beweringen en productbeschrijvingen vallen onder artikel 2 van de Trade Descriptions Act 1968^[1], dat waarheidsgetrouwe beschrijvingen vereist.

De kunst van Endre Balint geeft inzicht in de complexiteit van artistieke expressie onder het staatssocialisme. In Hongarije hanteerde de overheid tijdens het Kádár-tijdperk (1956^[1]-1988^[1]) een tweevoudig kunstbeleid: controle en subsidiëring. Kunstenaars navigeerden binnen het systeem van de ‘drie T’s’ (tiltás, tűrés, támogatás): verbod, gedogen en steun. Deze indeling bepaalde mede hoe kunstwerken in het openbaar werden ontvangen. Het werk van Balint bestond, net als dat van andere neo-avant-gardekunstenaars, binnen een ‘tweede publieke sfeer’. In dit onofficiële domein was artistieke experimentatie mogelijk buiten de grenzen van door de staat goedgekeurde kunst. Kunstenaars richtten alternatieve ruimtes in, zoals ateliers en appartementen, voor tentoonstellingen en performances. Die plekken bevorderden intellectuele uitwisseling en artistieke vrijheid en vormden een uitdaging voor de staatscontrole op cultuur. De neo-avant-garde streefde naar autonomie en verwierp directe politieke betrokkenheid, terwijl ze het socialistische regime subtiel ondermijnde. De kunst van Balint en zijn tijdgenoten getuigt van de veerkracht en vindingrijkheid van kunstenaars die de grenzen van creatieve expressie in een restrictief politiek klimaat wilden verleggen.

Endre Balint behoorde tot een generatie Hongaarse neo-avant-gardekunstenaars wier activiteiten mede vormgaven aan de ‘tweede publieke sfeer’ in Hongarije: een ruimte voor artistieke vrijheid naast het door de staat gecontroleerde culturele apparaat. Balint en kunstenaars als Gábor Altorjay, Gábor Bachman, László Beke en György Galántai bewogen zich binnen de wisselende grenzen van officiële acceptatie en afwijzing. Ze zochten mogelijkheden om zelfstandig te werken en de beperkingen van het socialistische regime te betwisten. Zo werd Galántai’s atelier in de kapel van Balatonboglár een plek waar bezoekers en collega-kunstenaars inspiratie opdeden en de werkwijze van het atelier naar hun eigen omgeving vertaalden. Collectieve schepping en vindingrijkheid werden aangemoedigd. Het werk van Balint en dat van György Jovánovics, László Rajk en Tamás Szentjóby droeg bij aan een artistiek klimaat dat de grenzen van partijtolerantie opzocht en latere generaties Hongaarse kunstenaars beïnvloedde.

Endre Balint was een Hongaarse kunstenaar. Verschillende kunstenaars lijken zijn artistieke ontwikkeling te hebben beïnvloed. Aanvankelijk voelde Balint zich aangetrokken tot Rembrandt, vooral diens tekeningen. Hij vond dat Rembrandt werk uitsluitend door emotionele kracht werd gedragen en psychologische diepte en introvert lijden uitstraalde. In Rembrandt zag Balint een voorbode van een techniek die psychoanalyse zichtbaar maakte. Hij voelde verwantschap met Rembrandt nerveuze schetsen. Ook de tekeningen van Vincent van Gogh trokken hem aan. Hij leerde van het analytische karakter en de textuur van Van Goghs inkttekeningen. Lijntekeningen moesten volgens hem niet met halftonen worden vermengd; driedimensionale plastische kwaliteit moest zo zuiver mogelijk met lijn worden uitgedrukt. Andere schilders die Balint ‘leesbaar’ vond, waren Edvard Munch, Lojos Tihanyi, Oscar Kokoschka, Egon Schiele en Franz Marc. Hij werd geraakt door het besef dat de natuur voor hen slechts een vertrekpunt was en dat het werkelijke belang bij hun interpretatiekracht lag.

Endre Balint was een Hongaarse schilder die verbonden was met de neo-avant-gardekunst. Hij nam deel aan onofficiële kunstkringen die een alternatief boden voor de staatskunst van het Kádár-tijdperk. Samen met Júlia Vajda en beeldhouwer József Jakovits bezat Balint een flat aan de Rottenbillerstraat in Boedapest. Die flat werd een centrum voor intellectuele bijeenkomsten. Deze ‘cultuurappartementen’ hielpen informatie te verspreiden, oppositiefiguren bijeen te brengen en de vrijheid van meningsuiting te bevorderen. Het werk van Balint en zijn collega’s zocht vaak de grenzen op van wat de autoriteiten toestonden. De neo-avant-garde wilde kunst maken die niet rechtstreeks politiek betrokken was en ondermijnde soms de nadruk van het socialistische regime op openlijk politieke kunst.

Endre Bálint is bekend om schilderijen waarin jeugdherinneringen samengaan met nachtmerrieachtige innerlijke taferelen. Ook werkte hij in uiteenlopende media, zoals collage, linoleumsnede, gipsgravure, montage en decorontwerp; daarnaast maakte hij meer dan duizend illustraties voor een Jeruzalembijbel.

Endre Bálint nam elementen op uit het dadaïsme, constructivisme en surrealisme, maar geen enkele stroming werd zijn vaste stijl. In zijn schilderijen vervlocht hij vaak jeugdherinneringen met nachtmerrieachtige innerlijke taferelen, met angstaanjagende vormen.