Self-portrait

Gainsborough schilderde dit zelfportret niet als formele registratie voor openbare vertoning, maar als iets dat meer leek op een persoonlijke boodschap voor zijn vriend, componist Carl Friedrich Abel^[1]. Laura Cumming beschrijft het als haastig neergezet, als een brief, met een sluwe, scherpzinnige en onbevangen uitdrukking en een vluchtige oogopslag die naasten van Gainsborough onmiddellijk zouden hebben herkend als de blik van zijn gevatte intelligentie^[1]. Juist die intimiteit vormt de kern van het beeld: het was nooit bedoeld als optreden voor vreemden. Dat is mede de reden waarom Gainsborough weerstand bood aan vertoning bij de Royal Academy, de instelling die het meest met openbare kunstpresentatie werd geassocieerd.

Gainsborough liet uitdrukkelijke instructies achter dat na zijn dood geen gipsafgietsel, model of afbeelding van hem mocht worden gemaakt^[1]. Als hij na zijn dood toch zou worden afgebeeld, bepaalde hij dat dit alleen via een bescheiden gravure mocht gebeuren, en zelfs dan op basis van een late olieverfschets van een zelfportret en niet van een nieuwe afdruk van zijn lichaam^[1]. Daarmee wees hij bewust de conventies af die veel tijdgenoten volgden: een dodenmasker of een in opdracht gemaakt postuum portret om het beeld van een kunstenaar voor de institutionele herinnering te bewaren. Gainsborough wilde zelf bepalen hoe, en of, hij visueel herinnerd zou worden.

In deze fase van zijn carrière was Gainsborough openlijk verbitterd geraakt over wat hij 'phizmongering' noemde: zijn eigen spottende term voor het tegen betaling schilderen van gezichten^[1]. Die wrevel strekte zich uit tot zijn verhouding met de Royal Academy, waarvan hij in 1768 een van de vierendertig oorspronkelijke medeoprichters was, maar waarmee hij gedurende de rest van zijn carrière op gespannen voet bleef staan. Uiteindelijk hield hij op daar regelmatig te exposeren na een geschil over de manier waarop zijn schilderijen werden opgehangen^[2]. Het zelfportret draagt rechtstreeks de sporen van die wrijving: pas twintig jaar na Gainsboroughs dood werd het aan de Academy getoond, en alleen nadat gesprekken tussen de instelling en zijn dochter ervoor hadden gezorgd dat het werd opgenomen^[1].