Portrait of Léopold Zborowski

Léopold Zborowski was een Poolse dichter en schrijver, in 1889 geboren in Warschau in een Joodse familie. Hij kwam naar Parijs en werd kunsthandelaar^[1]. Rond 1917 was hij Modigliani’s belangrijkste kunsthandelaar geworden, als opvolger van Paul Guillaume, die de kunstenaar van 1914 tot 1916 had vertegenwoordigd^[2]. Zborowski deed meer dan Modigliani’s schilderijen verkopen: hij liet hem zijn appartement als atelier gebruiken, organiseerde zijn tentoonstellingen en was tijdens jaren van chronische armoede een van zijn weinige betrouwbare inkomstenbronnen^[1]. Hij vertegenwoordigde tegelijkertijd andere kunstenaars uit dezelfde kring van Montparnasse, onder wie Chaïm Soutine, Maurice Utrillo en André Derain, en was de eerste kunsthandelaar van beeldhouwer René Iché en Marc Chagall^[1]. De vriendschap tussen Zborowski en Modigliani ging vooraf aan hun zakelijke relatie: al in 1915 had Modigliani een naaktportret van Zborowski getekend als Johannes de Doper, een blijk van hun vertrouwen voordat de formele samenwerking begon^[1].

Modigliani’s portretten zijn vaak opgebouwd uit overdrijvingen die hij bij bijna ieder model toepaste: langgerekte halzen, afgeplatte ovale gezichten, lege amandelvormige ogen, kleine getuite monden en een diagonale hoofdstand^[3]. In de portretten van Zborowski zijn die conventies aanwezig maar bewust verzacht. De hals is aan de basis krachtig getekend en wekt eerder gezag dan kwetsbaarheid op; de schuine stand van de ogen wordt verzacht door halfgesloten oogleden en iets jongensachtigs in de gelaatstrekken^[1]. De baard en snor, die Modigliani gemakkelijk tot een vlak masker had kunnen reduceren, zijn juist fijn weergegeven. In de verf is geen zichtbare correctie of overschildering te zien^[1]. Van alle modellen die het dichtst bij Modigliani stonden, verschijnt alleen Jeanne Hébuterne in een even sympathiek licht. De zorg die hij hier aan het portret besteedde, wijkt bewust af van zijn afstandelijker behandeling van onbekenden en toevallige modellen en past bij wat bekend is over hun band: ze waren niet alleen handelaar en kunstenaar, maar ook vrienden, en Zborowski hielp Modigliani door zijn zwaarste jaren.

Modigliani schilderde Zborowski’s portret drie keer. Dit doek, in bezit van het São Paulo Museum of Art, is een van de twee versies die in een met naam genoemde openbare collectie bewaard zijn gebleven; de andere bevindt zich in het Israel Museum in Jeruzalem^[1]. Er is ook een derde portret van de geportretteerde geregistreerd in Modigliani’s oeuvre^[1]. De drie schilderijen delen dezelfde basiskenmerken — lange hals, baard en halfgesloten ogen — maar behandelen houding en achtergrond telkens iets anders. Dat past bij Modigliani’s gewoonte terug te keren naar mensen die hij goed kende en hun gelijkenis opnieuw uit te werken in plaats van te herhalen. Zborowski’s gezin, onder wie zijn vrouw Anna, die Modigliani ook schilderde, poseerde herhaaldelijk voor de kunstenaar tijdens hun nauwe samenwerking. Daardoor behoren de Zborowski’s tot de best gedocumenteerde modellen in zijn oeuvre, in scherp contrast met de vele anonieme modellen uit de ruimere kring van Montparnasse.