Portrait of Frank Burty Haviland

De betekenis van Haviland voor de kunstgeschiedenis ligt minder in zijn eigen schilderijen dan in wat hij verzamelde. Hij was onder schilders, onder wie Picasso, bekend als eigenaar van een bijzondere privéverzameling van Afrikaanse beeldhouwkunst, bijeengebracht in een tijd waarin vrijwel niets bekend was over de ouderdom of herkomst van de stukken die Parijs bereikten^[1]. Een Fang-masker uit zijn verzameling was belangrijk genoeg om te worden afgebeeld in Marius de Zayas’ studie uit 1915 over de invloed van Afrikaanse kunst op de moderne schilderkunst. Vijf jaar later verscheen het opnieuw in Carl Einsteins Negerplastik, een van de eerste serieuze wetenschappelijke studies over dit onderwerp^[1]. Haviland bewoog zich in dezelfde kring als André Derain, die Afrikaanse maskers was gaan verzamelen nadat hij werk zag dat Maurice de Vlaminck bij toeval in een dorpswinkeltje had gevonden. De verzamelingen van beide mannen droegen rechtstreeks bij aan de beeldtaal die het kubisme tussen 1907 en 1914 ontwikkelde^[1]. Modigliani, wiens stenen hoofden uit deze jaren op Afrikaanse en archaïsche beeldhouwkunst waren geïnspireerd, schilderde een man die meer dan de meesten had gedaan om die objecten onder de aandacht van Parijse schilders te brengen^[2].

Het grootste deel van de periode tussen 1909 en 1915 werkte Modigliani voornamelijk als beeldhouwer en hakte hij ten minste tweeëntwintig stenen hoofden uit. Deze directe manier van beeldhouwen had hij geleerd van zijn vriend en buurman in Montparnasse, Constantin Brancusi^[2]. De oorlog bracht daar verandering in. Steen werd moeilijk verkrijgbaar en door Modigliani’s kwetsbare gezondheid werd het zware beeldhouwwerk steeds moeilijker vol te houden. In 1915 was hij daarom vrijwel geheel teruggekeerd naar de schilderkunst^[3]. Het portret van Haviland, gemaakt in de tweede helft van 1914, valt precies op dit kantelpunt. 1915 geldt doorgaans als het echte keerpunt in Modigliani’s loopbaan: dat jaar verscheen een bekende foto van hem met Picasso en André Salmon buiten Café Rotonde in Montparnasse, terwijl zijn langdurige relatie met de Engelse schrijfster Beatrice Hastings op de klippen liep^[3]. Het portret van Haviland dateert van vlak vóór die omslag, toen de kunstenaar zich pas weer volledig aan het schilderen begon toe te leggen.

Haviland werd geboren in de familie achter Haviland and Co, de porseleinfabrikant uit Limoges waarvan het servies sinds de negentiende eeuw in Europa en Amerika in de mode was. Dankzij dat geërfde vermogen kon hij kunst verzamelen op een schaal die de meeste van zijn bevriende schilders alleen konden aanschouwen. Modigliani daarentegen kwam in 1906 naar Parijs en leefde al op geleende tijd en geld. Vanaf 1907 was hij afhankelijk van zijn eerste vaste mecenas, arts Paul Alexandre, en later van een wisselende groep kunsthandelaren, onder wie Paul Guillaume en Léopold Zborowski^[4]. Havilands financiële steun in deze vroege Parijse jaren hoorde bij dezelfde informele kring van mecenaat: vrienden met geld kochten werk van vrienden zonder geld en schonken soms eenvoudigweg geld. Zo kon Modigliani blijven werken ondanks terugkerende ziekte en armoede, voordat een handelaar hem een vast inkomen bezorgde.