Franciscus Gijsbrechts

Franciscus Gijsbrechts is bekend om zijn vanitasstillevens en trompe-l’oeilschilderijen.

Het is moeilijk één werk aan te wijzen als het bekendste van Franciscus Gijsbrechts. Hij was een stillevenschilder uit de tweede helft van de 17e eeuw die *trompe-l'oeil*schilderijen maakte: werken die het oog bedriegen. Hij werkte op verschillende plaatsen, waaronder Leiden, Hamburg en Kopenhagen, en was van 1668 tot 1672 hofschilder van de Deense koning. Gijsbrechts specialiseerde zich in kantoorborden, ook wel presentieborden, en brievenrekken, vaak met groot illusionistisch vakmanschap. De schilderijen tonen zorgvuldig gerangschikte voorwerpen, zoals brieven, schrijfgerei en persoonlijke spullen, die de kijker voor echte objecten moeten laten aanzien. Zijn werk omvat ook *vanitas*symboliek: voorwerpen die herinneren aan de sterfelijkheid en vergankelijkheid van het aardse leven. Zulke voorwerpen verwijzen naar de kortstondigheid van het menselijk bestaan en zetten aan tot nadenken over de vergankelijkheid van het leven.

Franciscus Gijsbrechts (circa 1649–na 1675) was een stillevenschilder uit de Lage Landen, bekend om zijn *trompe-l'oeil*- en *vanitas*schilderijen. Tijdens zijn leven zijn er weinig of geen prenten door of naar hem gemaakt. Ook in latere eeuwen zijn zijn schilderijen niet vaak als prent gereproduceerd, waarschijnlijk omdat de illusionistische eigenschappen moeilijk in drukwerk te vertalen zijn. Het effect van een schilderij van Gijsbrechts berust op kleur, textuur en licht, die in monochrome druk lastig weer te geven zijn. Ook gaat de subtiliteit van zijn techniek bij veel drukprocessen verloren. Tegenwoordig zijn zijn schilderijen vooral bekend via kleurenreproducties in kunstboeken en museumcatalogi, die een nadere waardering van zijn misleidende stijl mogelijk maken. Voorbeelden bevinden zich onder meer in het Statens Museum for Kunst in Kopenhagen en het Kunsthistorisches Museum in Wenen. Deze musea bieden soms moderne kunstdrukken van werken uit hun collectie aan.

Franciscus Gijsbrechts was actief in de barokperiode, die in de Europese kunst grofweg de 17e en 18e eeuw omvatte. De barok volgde op het maniërisme; de naam is mogelijk afgeleid van barocco, het Portugese woord voor een misvormde parel. De term werd ingevoerd voor kunst die emotie, dynamiek en drama combineerde met sterke tooncontrasten. De barok kwam voort uit religieuze spanningen in Europa en moest het aanzien van het katholicisme versterken. De stijl ontstond eerst in Italië en verspreidde zich daarna naar Frankrijk, Duitsland, Nederland, Spanje en Groot-Brittannië. Deze nieuwe kunst moest visueel en emotioneel aanspreken, de katholieke leer duidelijk uitdragen en zo mensen beïnvloeden en onderrichten. In protestantse landen zoals Holland en Groot-Brittannië werd de barok zo lang mogelijk tegengehouden. De barokkunst die in Noord-Europa wel ontstond, legde eerder nadruk op realisme en het dagelijks leven dan op de emotionele werking waaraan katholieke landen de voorkeur gaven.

Franciscus Gijsbrechts was een stillevenschilder uit de tweede helft van de 17e eeuw, vooral bekend om zijn trompe-l’oeil- en vanitasschilderijen. Die bevatten vaak illusionistische effecten. Hij werkte voornamelijk met olieverf en schilderde overtuigende voorstellingen van voorwerpen als brieven, boeken en muziekinstrumenten. Hij rangschikte ze zo dat ze op echte voorwerpen leken; zijn aandacht voor details en schaduwen versterkte het effect. Een veelgebruikte techniek was het quodlibet, Latijn voor ‘wat u maar wilt’: een verzameling ongerelateerde voorwerpen die op een plank of muur werd geschilderd en een ogenschijnlijk willekeurige combinatie vormde. Hij maakte ook brievenrekken: schilderijen van houten rekken met brieven en papieren. Daarmee speelde hij met de waarneming van de kijker en vervaagde hij de grens tussen schilderij en werkelijkheid. Zijn vaardigheid in het weergeven van texturen en het nabootsen van driedimensionaliteit droeg bij aan het misleidende realisme.

Franciscus Gijsbrechts was een Vlaamse schilder die actief was in de tweede helft van de 17e eeuw. De Vlaamse kunst uit deze periode omvatte religieuze schilderijen, portretten, stillevens en jachtstukken, maar Gijsbrechts specialiseerde zich in een bepaald soort stilleven: trompe-l’oeil. Dat is Frans voor ‘bedrieg het oog’ en duidt op een techniek die de optische illusie wekt dat afgebeelde voorwerpen in drie dimensies bestaan. In zijn misleidende stillevens staan bijvoorbeeld brieven, schrijfgerei en muziekinstrumenten alsof ze achteloos op een houten plank liggen of aan een muur hangen. Het speelse bedrog stelt de waarneming van de kijker op de proef en bevraagt de grens tussen werkelijkheid en kunstgreep.

Franciscus Gijsbrechts was een stillevenschilder uit de tweede helft van de 17e eeuw. Er is weinig bekend over zijn jeugd of opleiding. Men denkt dat hij in de jaren 1630 werd geboren; hij stierf ergens na 1675. Hij werkte in verschillende Europese steden, waaronder Hamburg, Kopenhagen en Stockholm. Rond 1668 werd hij hofschilder in Kopenhagen, waar hij illusionistische schilderijen maakte voor de Deense koninklijke familie. Die werken wekten vaak met trompe-l’oeileffecten de illusie dat voorwerpen uit het doek staken of aan een muur hingen. Na zijn tijd in Kopenhagen verhuisde Gijsbrechts in 1672 naar Stockholm, waar hij soortgelijke werken voor het Zweedse hof bleef maken. Zijn schilderijen vallen op door hun technische vaardigheid en speelse manipulatie van de visuele waarneming.

Werk van Franciscus Gijsbrechts is in verschillende Europese musea te zien. In Nederland kun je terecht bij het Rijksmuseum in Amsterdam, het Frans Hals Museum in Haarlem, het Mauritshuis in Den Haag en Museum Boijmans in Rotterdam. Andere Europese locaties zijn de Bayerische Staatsgemäldesammlungen in München, de Uffizi in Florence en de Thyssen-collectie in Lugano, Zwitserland. In de Verenigde Staten bevinden zijn schilderijen zich in het Art Institute of Chicago, het Taft Museum en het Cincinnati Art Museum in Cincinnati, het Cleveland Museum of Art, het Detroit Institute of Arts, het Wadsworth Atheneum in Hartford, de William Rockhill Nelson Gallery of Art in Kansas City en het City Art Museum of St. Louis. Ook zijn werk is te zien in het Metropolitan Museum of Art in New York en het Toledo Museum of Art in Ohio.

De herkomst van Franciscus Gijsbrechts is een ingewikkelde kwestie. In de late 16e en vroege 17e eeuw waren de Lage Landen verdeeld in de Spaanse Nederlanden (Vlaanderen) en de Nederlandse natie (Holland). De gebieden verschilden van elkaar, maar deelden artistieke tradities en kenden voortdurend verkeer van kunstenaars. Veel schilders die in Holland werkten, hadden wortels in de Zuidelijke Nederlanden. Zo werd Salomon de Bray geboren in Amsterdam uit ouders uit Aelst; Pieter de Molijn werd geboren in Londen als zoon van een vader uit Gent en een moeder uit Brussel; en Jan Porcellis werd geboren in Gent voordat zijn gezin naar Rotterdam verhuisde. Adriaen Brouwer was Vlaming, werkte een tijd in Haarlem en keerde daarna terug naar Antwerpen. Deze eerste- en tweedegeneratie-immigranten uit de Zuidelijke Nederlanden vormden in belangrijke mate het kunstklimaat in Haarlem. Zonder specifieke gegevens over Gijsbrechts is zijn precieze herkomst binnen de Lage Landen moeilijk vast te stellen. Kunstenaars trokken tussen Vlaanderen en Holland heen en weer en droegen zo bij aan een gedeelde Nederlandse artistieke identiteit.

De artistieke invloeden van Franciscus Gijsbrechts zijn niet goed gedocumenteerd. We kunnen wel kijken naar invloeden op andere stillevenschilders uit die tijd. Frans Floris (1519/20–1570) was een belangrijke figuur in de Nederlandse renaissance en beïnvloedde veel kunstenaars. Tot zijn leerlingen behoorden Joris van der Straeten, Cornelis III, Georges Boba en Hieronymus Francken. Floris zelf werd beïnvloed door Lambert Lombard, die hem een intellectuele benadering van kunst bijbracht en hem introduceerde in een kring van humanisten en kunstenaars. Lombards interesses liepen uiteen van numismatiek en filosofie tot antieke geschiedenis, archeologie en filologie. Hoewel Gijsbrechts niet rechtstreeks verbonden was met Floris of Lombard, biedt hun invloed op de Nederlandse kunst context voor de artistieke omgeving waarin hij werkte. Deze figuren en hun bijdragen aan schilder- en prentkunst vormden het kunstlandschap van die tijd.

Franciscus Gijsbrechts was een stillevenschilder uit de Lage Landen die actief was in de tweede helft van de 17e eeuw. Hij is vooral bekend om zijn trompe-l’oeil- en vanitasschilderijen. Daarop lijken voorwerpen uit het doek te steken, waardoor het oog van de kijker wordt bedrogen. De schilderijen zijn belangrijk om hun technische vaardigheid en illusionistische karakter. Met licht en schaduw maakte Gijsbrechts voorwerpen bijzonder overtuigend, met diepte en realisme. Op zijn brievenrekstukken lijken papieren documenten, schrijfgerei en andere voorwerpen op een houten bord gerangschikt. Ze zijn zo realistisch dat kijkers denken naar echte spullen te kijken. Zijn vanitasschilderijen vallen ook op door hun symboliek. Ze bevatten vaak voorwerpen die de vergankelijkheid van het leven voorstellen, zoals schedels, zandlopers en rottend fruit. Die herinneren aan de vluchtigheid van aardse genoegens en de onvermijdelijkheid van de dood. Zijn schilderijen bieden inzicht in de artistieke en intellectuele cultuur van de 17e eeuw.

Franciscus Gijsbrechts schilderde in een stijl die sterk op die van zijn vader leek.