Waar Abdulmejid II te zien is

Werk van Abdulmejid II bevindt zich in veel musea verspreid over de wereld. In het Verenigd Koninkrijk bezitten de National Museums of Scotland in Edinburgh en het Victoria & Albert Museum in Londen werken. Andere Europese musea zijn het Rijksmuseum in Amsterdam; de Staatliche Museen Preussischer Kulturbesitz in Berlijn; het Czartoryski Museum in Krakau; het Musée des Arts Décoratifs en het Musée du Louvre in Parijs; het Calouste Gulbenkian Museum in Lissabon; het Österreichisches Museum für Angewandte Kunst in Wenen; en het State Hermitage Museum in Sint-Petersburg. In Noord-Amerika zijn zijn werken te vinden in het Metropolitan Museum of Art in New York; het Los Angeles County Museum of Art; het Brooklyn Museum; het Royal Ontario Museum in Toronto; het Seattle Art Museum; het Arthur M. Sackler Museum van Harvard University; en de Freer Gallery of Art / Arthur M. Sackler Gallery van het Smithsonian Institution in Washington, DC. Andere locaties zijn het Middle East Culture Centre in Tokio, het Chehelsotun Museum en Reza Abbasi Museum in Teheran en het Dar al-Athar al-Islamiyya en Tareq Rajab Museum in Koeweit.

Abdulmejid II, de laatste kalief van het Ottomaanse kalifaat, was zowel schilder als vorstelijke figuur. Hoewel er weinig specifieke gegevens over zijn prentkunst bestaan, kan kennis van de context van grafische reproductie in de kunstgeschiedenis behulpzaam zijn. Prenten worden vaak naar schilderijen gemaakt, als kopieën of om de beelden ruimer te verspreiden. Zo maakten kunstenaars als Georg Friedrich Schmidt en Johann Andreas Nothnagel in de 18e eeuw verschillende etsen naar schilderijen van Rembrandt. Soms keerden die prenten het beeld van het origineel om of bevatten ze variaties in kleding en details. Zulke prenten konden verschillende doelen dienen: het oorspronkelijke kunstwerk documenteren of het voor een groter publiek toegankelijk maken. Sommige waren rechtstreeks op schilderijen gebaseerd, andere op bestaande prenten. Daardoor konden variaties en onnauwkeurigheden ontstaan wanneer het beeld herhaaldelijk werd gereproduceerd. Bij het bestuderen van prenten die verband houden met Abdulmejid II's werk is het nuttig te letten op de prentmaker, de productiedatum en de relatie met eventuele oorspronkelijke schilderijen. Deze factoren kunnen inzicht geven in het doel en de nauwkeurigheid van de prent.

De artistieke productie van Abdulmejid II blijft relevant omdat ze inzicht geeft in de Ottomaanse cultuur van het begin van de 20e eeuw en in de artistieke belangstelling van iemand die tijdens een grote politieke overgang kort staatshoofd was. Na de afschaffing van het Ottomaanse sultanaat in 1922^[1] koos de Turkse Nationale Vergadering Abdulmejid II tot kalief. Hij bekleedde dit religieuze ambt, dat veel van zijn vroegere macht had verloren, totdat ook het kalifaat in 1924 werd afgeschaft. Later in de 20e eeuw werden figuren uit het islamitische verleden onderwerp van moderne drama’s, passiespelen en tragedies. Zulke interpretaties dienden vaak als symbool voor het lijden om idealen en spraken zowel conservatieve moslims als progressieve sociale critici aan. Ook het leven en werk van Abdulmejid II worden bezien in het licht van een veranderende wereld.

Abdulmejid II was geïnteresseerd in schilderkunst en fotografie. Archiefmateriaal wijst op een band tussen het Ottomaanse hof en technocratische kunstenaars, opgeleid als ‘officieren met technische kennis’ aan militaire en technische scholen. Onder het uitgebreide onderwijsbeleid van het Hamidische regime werden afgestudeerden aangesteld als docent aan andere scholen. Wanneer het hof technische expertise nodig had, werden bekwame mensen van beide scholen bijeengebracht. Zij leverden werk met visuele en documentaire landmeetkundige methoden. Sommige groepsleden maakten later olieverfschilderijen op basis van foto’s van afzonderlijke monumenten of grootse vergezichten. Foto’s van gebieden, stadsgezichten, monumenten en bewoners werden vervolgens opnieuw gebruikt in geschenkalbums. Multimedia-kunstenaars waren zich ook bewust van beperkingen van fotografie bij interieurs: de foto’s waren in grijstinten en de ruimtelijke diepte, volumetrische schaduwen en panoramische weergave van besloten ruimten konden met de fotografische technieken van de late negentiende eeuw niet volledig worden vastgelegd.

De rechtstreekse artistieke invloed van Abdulmejid II is moeilijk te meten, maar sommige onderzoekers denken dat zijn schilderijen, vooral die geïnspireerd waren door zijn bezoek aan de harem, latere kunstenaars beïnvloedden. Zijn sterke kleuren en aandacht voor licht kunnen kunstenaars als Renoir en Matisse hebben aangesproken. Zij waren geïnteresseerd in intense kleuren geïnspireerd door reizen naar het oosten en in de manier waarop Abdulmejid II de traditionele bruine schilderkleuren helderder maakte. Andere mogelijke verbanden zijn minder direct. Sommige onderzoekers zien overeenkomsten tussen werk van Emilie Mediz-Pelikan en Claude Monet en opperen dat haar studie van het Franse impressionisme, vooral Monet, haar stijl kan hebben beïnvloed. Ook Theodor von Hoérmann liet zich inspireren door Franse schilderkunst, ontwikkelde een lichter palet en richtte zich op de optische verschijning van voorwerpen. Invloed is echter ingewikkeld: kunstenaars kunnen worden geïnspireerd door mensen die ze nooit rechtstreeks hebben ontmoet.

Abdulmejid II werd als laat-Ottomaanse figuur beïnvloed door kunstenaars en docenten die verbonden waren aan militaire en technische scholen. Deze scholen droegen bij aan door de staat gestuurd kunstonderwijs buiten traditionele kunstacademies. Afgestudeerden werden vaak ambtenaar en gebruikten hun vaardigheden in landmeting en visuele documentatie voor staatsprojecten. Het hof van sultan Abdülhamid II vertrouwde op zulke technocratische kunstenaars, omschreven als ‘officieren met technische kennis’. Ze beheersten meerdere visuele technieken. Voorbeelden zijn Sururili Ahmed Emin, docent schilderkunst en fotografie aan de School of Engineering, en Ali Rıza, docent schilderkunst aan de Militaire Academie. Deze officier-kunstenaars maakten uitgebreide portfolio’s met schetsen, tekeningen en verslagen. Sommigen maakten later olieverfschilderijen naar foto’s van monumenten en vergezichten. Hun foto’s werden hergebruikt in geschenkalbums die de Ottomaanse geschiedenis illustreerden voor figuren als Otto von Bismarck.

Het is moeilijk één werk definitief als Abdulmejid II’s bekendste aan te wijzen. Hij schilderde in westerse stijl en vervulde tegelijk zijn taken als kalief van het Ottomaanse Rijk. Hij staat bekend om portretten en grootschalige historiestukken, vaak met scènes uit de Ottomaanse geschiedenis of belangrijke figuren. Tot de bekendere schilderijen behoren portretten van familieleden en hofbeambten. Zijn kaliefambt en betrokkenheid bij politieke gebeurtenissen hebben zijn artistieke productie echter vaak overschaduwd. Om te bepalen welk werk tijdens zijn leven de meeste erkenning kreeg, zouden tentoonstellingscatalogi en kunstkritiek uit de Ottomaanse tijd nader moeten worden onderzocht.

De artistieke verwantschappen van Abdulmejid II zijn complex. Het moderniseringsbeleid van Abdülhamid II, de laatste sultan van het Ottomaanse Rijk, omvatte uitnodigingen aan Europese architecten. Zo werden in Istanbul art-nouveaustijlen uit verschillende Europese centra toegepast. Art-nouveauornament werd vaak op standaardgebouwen aangebracht om die een moderne uitstraling te geven. Smeedijzeren versieringen en stucdetails waren in Istanbul een betaalbare manier om nieuwe gebouwen Europese allure te geven. De Italiaanse architect Raimondo D’Aronco, die voor Abdülhamid II werkte, vermengde Europese art nouveau met islamitische kalligrafie en geometrische patronen. Zo ontstonden ontwerpen die eigentijds waren en tegelijk in lokale tradities wortelden. Ontwerpers in diverse Oost-Europese steden gebruikten ook Byzantijnse elementen om regionale identiteit uit te drukken. Op vergelijkbare wijze werden islamitische architectuur en Europese vormen verenigd tot een moderne nationale stijl binnen het Ottomaanse Rijk.