The Tears of Saint Peter

Het onderwerp komt uit één vers dat in de evangeliën terugkeert: nadat Petrus voor de derde keer heeft ontkend Christus te kennen, kraait een haan en gaat Petrus naar buiten om te huilen. Schilders vóór El Greco verbeeldden de verloochening zelf vaak met het dienstmeisje dat Petrus uitdaagt en het vuur waarbij hij zich warmt. El Greco liet dat alles weg en schilderde alleen wat erop volgde: een oude man alleen met zijn schuldgevoel. Hij keerde terug naar de compositie in minstens zes bewaard gebleven doeken uit de jaren 1580. De pose en het formaat lijken zo sterk op elkaar dat ze eerder variaties op één vondst zijn dan zes afzonderlijke opdrachten^[1]. Die herhaling doet vermoeden dat het beeld werd gemaakt om te verkopen of cadeau te doen, een werkwijze die paste bij devotionele schilderijen van bescheiden formaat voor persoonlijk gebed in plaats van openbare vertoning.

Petrus in tranen hoort bij een groep onderwerpen die terugkeren in El Greco's Toledo-periode: individuele heiligen in berouw of meditatie, onder wie de Boetvaardige Magdalena, Sint-Dominicus in gebed en Sint-Franciscus geknield voor een schedel. De meeste composities had El Greco zelf bedacht in plaats van ze te ontlenen aan een bestaand beeldtype. Latere Spaanse schilders, met Zurbarán als belangrijk voorbeeld, namen het door hem gevestigde formaat over^[2]. Het beeldtype had zowel een leerstellige als een artistieke aantrekkingskracht. De kerk van de Contrareformatie legde meer nadruk op de biecht en persoonlijk berouw dan oudere, triomfalere altaarstukken uit de zestiende eeuw hadden gedaan. Een enkele huilende heilige, ontdaan van verhalende afleiding, sloot daar beter bij aan dan een druk bijbels tafereel^[3].

El Greco werd op Kreta opgeleid als ikonenschilder, nog voordat hij naar Italië of Spanje ging. Onderzoekers hebben een rechtstreeks verband gelegd tussen zijn heiligen als halffiguren en de Byzantijnse ikonentraditie waarin hij opgroeide. Een studie vergelijkt de opbouw van een Petrus in tranen rechtstreeks met een zesde-eeuws icoon van dezelfde heilige in het Sint-Catharinaklooster op de Sinaï. Volgens de studie nam El Greco het gevoel van stabiele, frontale religieuze aanwezigheid uit het icoon over in olieverf en voegde hij de zichtbare emotie toe die een icoon niet toont^[4]. De kale achtergrond achter Petrus, de nauwe uitsnede rond hoofd en handen en het ontbreken van een omgeving zijn meer schatplichtig aan die ikonentraditie dan aan de Italiaanse religieuze schilderkunst die El Greco in Venetië en Rome had bestudeerd.