The Adoration of the Shepherds
Museu del Patriarca
De Aanbidding van de herders is een meesterwerk uit El Greco's laatste levensjaar. Het schilderij was bedoeld voor boven zijn eigen graf in de kerk van Santo Domingo el Antiguo in Toledo en werd later verplaatst naar het hoofdaltaar van de kerk. Het toont het Christuskind alsof het zelf licht uitstraalt en zo de gezichten verlicht van de blootsvoetse herders die zijn gekomen om hem eer te bewijzen. Hun lichamen zijn extreem langgerekt en vervormd, zoals kenmerkend is voor El Greco's late stijl, en bewegen met een dansachtige, ritmische energie. Anders dan in zijn eerdere versies van hetzelfde onderwerp streefde El Greco niet naar evenwichtige verhoudingen of een samenhangende, meetbare ruimte. In plaats daarvan bouwde hij het doek op met heldere, sterk contrasterende kleuren: een herder in oranje en geelgroen in het midden, Jozef in paars en geel links, blauw en groen bij de staande figuren rechts, roze en blauw in de gewaden van Maria, alles onder een hemel van tegenstrijdige wit- en blauwtinten waarin engelen zweven. Eén engel draagt een banderol met de tekst: Eer aan God in den hoge en vrede op aarde. Men neemt aan dat El Greco het schilderij volledig eigenhandig uitvoerde, zonder hulp van zijn atelier, wat ongebruikelijk is voor een laat werk van deze omvang. Zoals gedurende zijn hele carrière zette hij linksonder zijn handtekening in het Grieks. Het is een van de laatste werken die hij voltooide voordat hij in april 1614 stierf. Het wordt bewaard in het Museu del Patriarca in Valencia.
Herkomst
Het schilderij wordt bewaard in het Museu del Patriarca in Valencia. Oorspronkelijk hing het boven El Greco's eigen graf en later boven het hoofdaltaar van de kerk van Santo Domingo el Antiguo in Toledo.
Een schilderij voor zijn eigen graf
El Greco wilde dit doek rechtstreeks boven zijn eigen graf in de kerk van Santo Domingo el Antiguo in Toledo laten hangen, maar later werd het verplaatst naar het hoofdaltaar van de kerk[1]. Een schilderij maken voor de eigen grafkapel was een bewuste, persoonlijke daad. De keuze voor de geboorte van Christus, bijgewoond door eenvoudige herders, en niet voor een oordeel- of rouwscène, maakt het schilderij tot een geloofsbelijdenis aan het einde van een lang werkzaam leven, in plaats van een opdracht ten bate van een opdrachtgever.
Kleur boven vorm
El Greco beschouwde kleur als het belangrijkste en minst beheersbare element van de schilderkunst en vond dat zij voorrang had op vorm. Nergens is die overtuiging duidelijker dan op dit doek, waar licht niet om zijn visuele effect wordt gebruikt, maar als symbool van Christus als Lux mundi, het Licht van de wereld[1]. Hij liet de evenwichtige verhoudingen en leesbare ruimtelijke opbouw uit zijn eerdere versies van hetzelfde onderwerp volledig los. In plaats daarvan bouwde hij het schilderij op met een bewust botsend palet: een feloranje jas boven geelgroene broek bij de bebaarde herder in het midden, een paarse tuniek met geel draperiewerk bij Jozef, blauw en geel bij de herder die rechts staat en groen bij de figuur naast hem, en een roze tuniek met een blauwe mantel bij Maria. Daarboven staat een hemel van tegenstrijdige wit- en blauwtinten waarin engelen zweven, van wie er één een banderol draagt met de woorden van de Gloria[1].
Volledig eigenhandig gemaakt
In deze fase van zijn carrière leunde El Greco sterk op zijn atelier, in het bijzonder op zijn zoon Jorge Manuel, voor het maken en herhalen van populaire composities. Toch zou De Aanbidding van de herders volledig eigenhandig door El Greco zijn uitgevoerd, zonder hulp; dat is ongebruikelijk voor een groot laat werk[1]. Zelfs tussen zijn laatste werken onderscheidt dit detail het schilderij als iets wat meer op een persoonlijke geloofsverklaring lijkt dan op een atelierproduct, passend bij de beoogde plek boven zijn eigen graf.
Veelgestelde vragen
Waarom schilderde El Greco De Aanbidding van de herders?
Hij wilde het boven zijn eigen graf in de kerk van Santo Domingo el Antiguo in Toledo laten hangen. Daarmee werd het een persoonlijke geloofsverklaring die hij aan het einde van zijn leven voltooide; later werd het naar het hoofdaltaar van de kerk verplaatst[1].
Wat maakt het kleurgebruik in dit schilderij ongebruikelijk voor El Greco?
Hij vond kleur belangrijker dan vorm en liet evenwichtige verhoudingen en samenhangende ruimte volledig los. Hij bouwde het tafereel op met scherpe, bijna botsende kleuren in de kleding van de herders en de Heilige Familie[1].
Hielp El Greco's atelier bij het schilderen van dit werk?
Ongebruikelijk voor een laat werk van deze omvang zou El Greco het volledig eigenhandig hebben uitgevoerd, zonder hulp van zijn atelier of zijn zoon Jorge Manuel[1].
Wanneer stierf El Greco, en ligt hij bij dit schilderij begraven?
Hij stierf op 7 april 1614 in Toledo, nadat hij ziek was geworden terwijl hij aan een opdracht voor het Hospital de Tavera werkte. Hij werd begraven in de kerk van Santo Domingo el Antiguo, waar dit schilderij oorspronkelijk boven zijn graf hing[1].
Prints van El Greco zijn verkrijgbaar. Bekijk de collectie →
Bronnen
De redactionele tekst is gebaseerd op de volgende bronnen, gecontroleerd aan de hand van het museum en de gegevens over de afbeelding in het publieke domein van dit werk.
- [1] boek El Greco (Delphi Masters of Art), Delphi Complete Works of El Greco Gebruikt voor: dit kunstwerk.
De redactie staat onder toezicht van Solis Prints. Bronnen gecontroleerd op 18 oktober 2026. Klik op een bron voor meer informatie of houd de muis boven [N] op de pagina hierboven voor een voorvertoning.
Redactionele normenMethodologieCorrectiesToelichting op AI-gebruikOver de redactie
