Judith Beheading Holofernes

Judith leunt over het bed en zet één knie ertegen om tegenwicht te bieden. Met haar linkerhand grijpt ze een bos Holofernes’ haar vast en met haar rechterhand trekt ze het lemmet langs zijn keel^[6]. Haar dienstmaagd Abra, hier voorgesteld als een jonge, sterke vrouw in plaats van de oudere begeleidster uit eerdere tradities, houdt de schouders en borst van de generaal omlaag zodat hij niet kan opstaan^[1]. Bloed loopt in dunne draden over de witte lakens en spat op de armen en kleding van beide vrouwen; tussen de twee versies van de scène voerde Gentileschi dit detail verder op^[1]. Holofernes’ ogen draaien omhoog en zijn mond hangt open terwijl zijn verzet wegvalt; zijn benen zijn nog gebogen in een laatste vergeefse poging om los te komen^[1]. Eén lage lichtbron verlicht de hele scène in de tenebristische stijl van Caravaggio en zijn navolgers, de Caravaggisti, en laat de gezichten en onderarmen van de vrouwen scherp afsteken tegen de effen donkere achtergrond^[2]. In deze latere versie draagt Judith een diep gouden jurk en sieraden. Dat verschilt van de eenvoudigere kleding op het doek in Napels en geeft haar tijdens het werk een vorstelijker, doelbewuster voorkomen^[1].

Gentileschi schilderde Judith onthoofdt Holofernes voor het eerst rond 1612–1613; het doek bevindt zich nu in het Museo di Capodimonte in Napels en werd waarschijnlijk tijdens of kort na het openbare proces na haar verkrachting voltooid^[1]. De eerdere versie heeft ongeveer dezelfde opbouw als deze: dezelfde twee vrouwen, hetzelfde lage tentbed en hetzelfde enkele kaarsachtige licht. De Uffizi-versie, ongeveer zeven of acht jaar later geschilderd voor het Medici-hof, intensiveert bijna elk element. Er is meer bloed, weergegeven in lange, draadachtige banen vanaf de wond. Holofernes’ benen, die op het eerdere doek buiten beeld waren afgesneden, zijn nu zichtbaar en schoppen nog. Judiths zwaard is langer en haar lichaam draait sterker mee in de daad; volgens een kunsthistoricus heeft de groep een nerveuze spanning die de kalmere eerste versie mist^[5]. Kunsthistorici zien deze veranderingen eerder als verdieping dan als verzachting: twee vrouwen werken samen om een man te overmeesteren die veel sterker is dan elk van hen afzonderlijk.

In 1611, het jaar vóór Gentileschi’s eerste Judith, verkrachtte schilder Agostino Tassi haar. Haar vader Orazio had hem ingehuurd om haar les te geven. De daaropvolgende vervolging leidde tot een openbaar proces van zeven maanden. Tijdens het proces werd Gentileschi met duimschroeven gemarteld, een methode die toen werd gebruikt om de waarheidsgetrouwheid van getuigenissen te toetsen; het proces-verbaal is bewaard gebleven^[3]. Tassi werd veroordeeld, maar zat zijn straf nooit uit. Veel schrijvers zien Gentileschi’s herhaalde terugkeer naar gewelddadige, zegevierende bijbelse heldinnen, vooral Judith, als een verwerking van die ervaring; sommige beschrijvingen noemen de schilderijen psychologische wraak op mannen die haar onrecht hadden aangedaan^[7][1]. Latere onderzoekers verzetten zich tegen een uitsluitend biografische uitleg: zo’n lezing doet Gentileschi’s originaliteit en veelzijdigheid tekort door elke gewelddadige heldin als autobiografie te behandelen, en miskent dat de schilderijen ook als zelfstandige composities slagen^[4]. Beide zienswijzen blijven naast elkaar bestaan: het proces vormde de wereld die zij schilderde, maar verklaart de schilderijen niet volledig.